Patrzysz na złote krzesło z grobowca Tutenchamona albo na fotel z Wersalu i myślisz, że to lite złoto. Tymczasem pod spodem jest drewno. Złoto to zwykle cienka, młotkowana folia, a jeden gram kruszcu dawało się rozklepać na arkusz o powierzchni około metra kwadratowego. Najgroźniejsze okazało się dopiero XIX-wieczne ormolu, przy którym używano toksycznej rtęci.
Co naprawdę widzisz w złotym meblu
Złoty mebel z muzeum czy pałacu prawie nigdy nie jest zrobiony z samego kruszcu. Powód jest prosty: czyste złoto jest bardzo miękkie i plastyczne, więc nogi krzesła czy rama łoża z takiego metalu po prostu by nie wytrzymały. Konstrukcję robiono z drewna albo brązu, a złoto pełniło rolę skóry.
Ta skóra przybierała różne formy. Bywała niemal niewidoczną folią, płatkami nakładanymi na drewno, złotą warstwą na kawałkach szkła w mozaice albo powłoką na odlewie z brązu. Dobrze widać to w Wersalu. Ludwik XIV chciał, żeby wszystko lśniło, ale nawet Król Słońce nie zamawiał mebli z litego złota. Stosowano pozłacane drewno, po angielsku gildwood. Na rzeźbione elementy nakładano klej, potem glinkę zwaną pulmentem, a na końcu cieniutkie płatki złota, które delikatnie polerowano.
Egipt: złota folia na cedrze i hebanie
Wyposażenie grobowca Tutenchamona, czyli krzesła, meble, sarkofag i maski pośmiertne, do dziś robi wrażenie ilością złota. Przy meblach nie chodziło jednak o masywny metal. Aldona Mioduszewska, wykładowczyni historii designu i dyrektor marketingu Galerii Wnętrz Domar, wyjaśnia, że Egipcjanie młotkowali złoto na bardzo cienką folię i mocowali ją do drewna cedrowego lub hebanowego. Używano też złotych taśm przytwierdzanych niewielkimi gwoździkami.
Cały sekret tkwi w wydajności. Jeden gram złota, młotkowany albo walcowany, rozciągał się na arkusz o powierzchni około metra kwadratowego. Niewielka ilość drogiego surowca wystarczała, żeby drewniany przedmiot wyglądał, jakby ociekał złotem. Mnie ta liczba zaskoczyła najbardziej, bo pokazuje luksus zaprojektowany z głową, a nie z rozrzutnością.
Dlaczego bizantyjskie złoto migocze?
Egipcjanie opanowali młotkowanie, ale wytwarzanie mikroskopijnie cienkich płatków złota do perfekcji doprowadzili mieszkańcy Bizancjum. Tam złoto trafiło przede wszystkim do mozaik. Bardzo małe fragmenty szkła lub kamienia pokrywano płatkami złota.
Kluczem okazał się sposób układania. Kostek celowo nie osadzano idealnie równo, tylko tak, żeby każda odbijała światło pod innym kątem. Gdy zmieniało się oświetlenie, cała powierzchnia migotała i wydawała się żywa. Światło stawało się tu częścią kompozycji, a nie tylko tłem.
Ormolu: piękny brąz i trujące opary
W XIX wieku pojawiło się ormolu, czyli w uproszczeniu złocony brąz. Tym razem złoto nie leżało na drewnie. Ozdobne elementy mebli odlewano z brązu, a potem pokrywano mieszanką złota i rtęci. Całość podgrzewano, rtęć parowała, a na brązie zostawała złota warstwa.
Efekt był bogaty i świetnie pasował do luksusowych wnętrz tamtej epoki. Ceną była jednak toksyczna rtęć, która ulatniała się podczas podgrzewania w warsztacie. Dlatego o ormolu mówi się jak o złocie z mroczną stroną: rzemieślnicy, którzy je wytwarzali, przypłacali swoją pracę życiem.
Złoto we wnętrzu dziś: mniej połysku, więcej faktury
Współczesne wnętrza korzystają ze złota zupełnie inaczej niż Wersal. Zamiast lśniącego przepychu królują subtelniejsze odcienie złota i brązu. Liczy się matowe wykończenie, metaliczna faktura i dekoracyjny detal, a nie powierzchnia pokryta kruszcem od góry do dołu.
Zasada pozostała jednak ta sama co u faraonów. Złoto działa najlepiej jako cienka warstwa albo akcent, który zmienia charakter całego przedmiotu. Uchwyt, rama lustra czy noga stolika w ciepłym, matowym odcieniu wystarczą, żeby wnętrze nabrało szlachetności. Nie potrzeba do tego ani litego metalu, ani rtęci.
