Portret Leonarda da Vinci - Kim była modelka i co kryje jej uśmiech?

Kim jest kobieta z portretu i skąd wzięła się nazwa obrazu

Najczęściej przyjmuje się, że na obrazie przedstawiona jest Lisa Gherardini, żona florenckiego kupca Francesca del Giocondo. Stąd biorą się nazwy dzieła: Joconda, La Gioconda i francuska La Joconde; każda z nich odsyła do tej samej, historycznie najbardziej prawdopodobnej identyfikacji modelki.

Obraz powstawał około 1503–1519 roku i jest malowany olejem na desce topolowej o wymiarach mniej więcej 77 × 53 cm. Ten rozmiar często zaskakuje, bo sława dzieła sugeruje format monumentalny, a w rzeczywistości mamy do czynienia z portretem kameralnym, niemal prywatnym.

Ja lubię zaczynać od tego kontrastu: niewielki obraz, ale ogromna obecność. To właśnie skala niezgodna z legendą sprawia, że patrzymy na niego uważniej, a to prowadzi już prosto do tego, jak Leonardo zbudował jego siłę.

Co Leonardo zrobił inaczej niż inni malarze swojej epoki

Największa siła tego portretu nie leży w jednym efekcie, tylko w kilku decyzjach złożonych razem. Leonardo nie „namalował twarzy” w prostym sensie. On zbudował ją z warstw, miękkich przejść i subtelnych napięć, przez co postać wydaje się żywa, mimo że obraz ma ponad pięć stuleci. To efekt cienkich laserunków, czyli transparentnych warstw farby nakładanych jedna na drugą.

Gdy patrzę na ten portret, właśnie dłonie i miękkie przejścia najbardziej zdradzają rękę Leonarda: wszystko jest przemyślane, ale nic nie krzyczy o uwagę. Taka powściągliwość brzmi dziś nowocześnie, dlatego nadal tak dobrze czyta się ten obraz, nawet bez znajomości historii sztuki.

Dlaczego uśmiech i spojrzenie nie przestają intrygować

Ja czytam ten portret jako dobrze wyreżyserowaną niejednoznaczność. Uśmiech jest tak subtelny, że zmienia się zależnie od kąta patrzenia, światła i odległości, a spojrzenie wydaje się kierować do widza, choć w rzeczywistości jest lekko przesunięte względem osi twarzy.

To właśnie dlatego obraz tyle razy stawał się materiałem do interpretacji. Jedni widzą w nim spokój i harmonię, inni odczytują go jako studium wewnętrznego napięcia, a jeszcze inni jako demonstrację renesansowej idei człowieka jako istoty złożonej, a nie jednowymiarowej.

• Uśmiech nie jest jednoznaczny, więc widz sam dopowiada sens.
• Brak biżuterii i skromny strój przesuwają ciężar z statusu społecznego na psychologię postaci.
• Miękkie cienie wokół ust i oczu wzmacniają efekt zmienności.
• Pejzaż w tle wprowadza obcość, która kontrastuje z opanowaniem modelki.

W praktyce to nie „tajemnica uśmiechu” jest tu najważniejsza, tylko sposób, w jaki Leonardo zmusza nas do dłuższego patrzenia. A gdy obraz wymaga cierpliwości, szybciej przechodzi z kategorii portretu do kategorii legendy.

Jak obraz stał się ikoną kultury masowej

Ten portret nie był od początku takim symbolem. O jego randze zdecydowały dopiero kolejne warstwy znaczeń: obecność w królewskich zbiorach, ogromna reputacja Leonarda, a później głośna kradzież w 1911 roku, która zmieniła dzieło w temat prasowego i publicznego szaleństwa. Od tego momentu obraz zaczął żyć nie tylko w muzeum, ale też w gazetach, reprodukcjach i parodiach.

Tu widać coś ważnego dla całej historii sztuki: dzieło może być wielkie formalnie, ale ikoną staje się dopiero wtedy, gdy zaczyna funkcjonować poza salą muzealną. W przypadku tego portretu zadziałały naraz cztery rzeczy.

• Skala medialna - kradzież i odzyskanie obrazu nadały mu sensacyjny wymiar.
• Łatwość rozpoznania - twarz, uśmiech i układ rąk są natychmiast czytelne.
• Powtarzalność - obraz stał się jednym z najczęściej cytowanych motywów w kulturze.
• Uniwersalność - nie trzeba znać łaciny, historii ani ikonografii, żeby poczuć jego siłę.

Jeśli miałbym wskazać, czego uczą takie przypadki, powiedziałbym jasno: sława w sztuce rzadko bierze się z jednej cechy. Najczęściej powstaje z połączenia jakości, historii i późniejszego obiegu obrazu, a ten portret jest tego najlepszym przykładem.

Jak oglądać portret w Luwrze, żeby zobaczyć więcej niż tłum

Jeśli planujesz kontakt z oryginałem, nastaw się na dwie rzeczy: tłum i mały format obrazu. Dzieło jest prezentowane w Salle des États w Luwrze, a jego rozmiar sprawia, że zbyt bliskie podejście paradoksalnie utrudnia odbiór. Najlepiej zatrzymać się najpierw kilka metrów dalej, a dopiero potem szukać szczegółów.

• Najpierw zobacz całość - układ postaci, rąk i tła mówi więcej niż pojedynczy detal.
• Potem patrz na przejścia światła - właśnie tam widać pracę laserunkami.
• Nie spiesz się ze spojrzeniem na uśmiech - zmienia się on przy innym kącie obserwacji.
• Porównaj obraz z reprodukcją - różnica w skali i fakturze bywa większa, niż ludzie się spodziewają.
• Sprawdź aktualne zasady zwiedzania - układ sal i organizacja ruchu w muzeum mogą się zmieniać.

Ja traktuję ten obraz najlepiej właśnie wtedy, gdy przestaję myśleć o nim jak o „obowiązkowym punkcie programu”, a zaczynam czytać go jak lekcję malarstwa. Wtedy nawet krótka wizyta daje więcej niż szybkie zdjęcie z dystansu.

Co ten portret mówi o renesansie, gdy odsunąć legendę na bok

Najuczciwsza odpowiedź brzmi: pokazuje, że renesans nie był tylko epoką ładnych twarzy i harmonijnych form, ale też epoką obserwacji, cierpliwości i rosnącego zainteresowania człowiekiem jako jednostką. W tym obrazie widać wszystko, co ważne dla Leonarda: naukową dociekliwość, zamiłowanie do subtelności i nieufność wobec prostych odpowiedzi.

Dlatego właśnie ten portret ciągle działa. Nie opiera się wyłącznie na micie, choć mit bardzo mu pomógł; nie opiera się tylko na technice, choć technika jest w nim mistrzowska. Jego siła bierze się z tego, że łączy oba porządki i nie pozwala zamknąć się w jednym zdaniu. Jeśli zapamiętać z niego tylko jedną rzecz, niech to będzie ta: wielkie dzieło nie zawsze krzyczy, czasem po prostu każe patrzeć dłużej.