Jak patrzeć na obrazy Picassa i rozumieć kubizm

Obrazy Pabla Picassa potrafią zachwycić, zaskoczyć, a czasem także zirytować, zwłaszcza gdy ogląda się je bez znajomości ich kontekstu. W tym artykule porządkuję najważniejsze etapy jego twórczości, omawiam najbardziej znane dzieła i pokazuję, jak patrzeć na kubistyczne kompozycje, aby dostrzec w nich coś więcej niż deformację postaci.

Nie ma jednego stylu Picassa

Największy błąd w odbiorze jego sztuki polega na traktowaniu Picassa wyłącznie jako twórcy kubistycznych portretów. Artysta żył w latach 1881-1973 i przez ponad siedem dekad nieustannie zmieniał sposób pracy. Malował, rysował, tworzył grafiki, rzeźby, ceramikę i scenografie, a każda z tych dziedzin wpływała na pozostałe.

Wczesny okres niebieski, przypadający głównie na lata 1901-1904, wyróżnia się chłodną paletą i tematami samotności, biedy oraz wykluczenia. W okresie różowym, około 1904-1906, pojawiły się cieplejsze barwy, cyrkowcy i postacie akrobatów. Dla mnie te dwa etapy są najlepszym dowodem, że Picasso potrafił budować emocje samym kolorem, zanim jeszcze całkowicie rozmontował tradycyjną formę.

Przełom przyniosły Panny z Awinionu z 1907 roku, a później rozwój kubizmu analitycznego i syntetycznego. Kubizm analityczny rozkładał przedmioty na drobne, nakładające się płaszczyzny, natomiast kubizm syntetyczny chętniej korzystał z uproszczeń, kolażu, liter i gotowych fragmentów materiałów.

Po doświadczeniach kubistycznych Picasso wracał także do bardziej klasycznych sylwetek, podejmował tematy mitologiczne, tworzył prace bliskie surrealizmowi i rozwijał własny, bardzo swobodny język późnej twórczości. Dlatego pytanie, „jak malował Picasso”, nie ma jednej odpowiedzi. Trafniej powiedzieć, że stale sprawdzał, ile można zmienić w obrazie, zanim nadal pozostanie on czytelny.

Sześć obrazów, od których najlepiej zacząć

Jeżeli ktoś dopiero poznaje twórczość artysty, nie polecam zaczynać od przypadkowej listy reprodukcji. Lepiej zobaczyć kilka prac z różnych dekad i porównać, jak zmieniały się temat, kolor oraz sposób budowania przestrzeni.

Stary gitarzysta jest dobrym wejściem w okres niebieski, bo pokazuje, że uproszczenie nie musi oznaczać chłodu emocjonalnego. Z kolei Rodzina akrobatów przypomina, że postacie cyrkowe nie były dla Picassa wyłącznie dekoracyjnym motywem. Często stawały się figurami ludzi żyjących na marginesie.

Panny z Awinionu mogą początkowo wydawać się agresywne i niedokończone. Właśnie ta trudność jest ich siłą. Picasso nie próbował już stworzyć harmonijnego przedstawienia pięciu kobiet, lecz zderzył różne sposoby widzenia ciała, twarzy i przestrzeni.

Przy Dziewczynie przed lustrem szczególnie interesuje mnie napięcie między tym, co widzi bohaterka, a tym, co widzi odbiorca. Twarz, sylwetka i odbicie nie tworzą jednego stabilnego portretu. To obraz o zmienności tożsamości, a nie tylko efektowna kompozycja kolorystyczna.

Jak patrzeć na kubistyczny obraz bez zgadywania

Kubistycznego obrazu nie trzeba od razu rozszyfrować jak rebusu. Lepiej obserwować go warstwami i sprawdzić, jakie elementy nadal prowadzą wzrok. W mojej ocenie właśnie takie spokojne patrzenie daje więcej niż próba natychmiastowego wyjaśnienia każdej plamy.

1. Najpierw znajdź motyw. Poszukaj fragmentu twarzy, instrumentu, butelki, stołu albo sylwetki. Nie wszystkie elementy muszą być widoczne od razu.
2. Sprawdź perspektywę. Zobacz, czy nos jest pokazany z profilu, a oczy niemal frontalnie. To przykład wieloperspektywiczności, czyli łączenia kilku punktów widzenia w jednej kompozycji.
3. Przyjrzyj się kolorom. Brązy, szarości i zgaszone zielenie często pomagają skupić się na konstrukcji obrazu. W późniejszych pracach mocne barwy mogą natomiast przejąć rolę emocjonalnego komentarza.
4. Zwróć uwagę na materiał. Litery, fragmenty gazet, tapety lub imitowane faktury wskazują, że obraz nie musi udawać okna na świat. Może otwarcie mówić o własnej powierzchni.
5. Dopiero potem sprawdź datę i kontekst. Ten sam motyw, na przykład kobieca twarz, znaczy coś innego w okresie kubistycznym, a coś innego w pracach powstałych pod wpływem wojny.

Przy porządkowaniu dzieł pomocne są okresy twórczości Picassa, ale nie traktowałbym ich jak szczelnych szuflad. Picasso często wracał do wcześniejszych tematów i stylów, dlatego data powstania oraz konkretny obraz są ważniejsze niż sama etykieta epoki.

Typowym błędem jest też ocenianie dzieła wyłącznie przez pryzmat podobieństwa do rzeczywistości. W kubizmie wartością nie jest wiernie odtworzona twarz, ale nowy sposób organizacji widzenia. Obraz może być prawdziwy emocjonalnie, nawet jeśli nie jest realistyczny anatomicznie.

Guernica pokazuje, że deformacja może mówić o wojnie

Guernica powstała w 1937 roku po zbombardowaniu baskijskiego miasta podczas hiszpańskiej wojny domowej. Picasso stworzył ją dla pawilonu Republiki Hiszpańskiej na wystawie światowej w Paryżu. Zastosowanie czerni, bieli i szarości wzmacnia wrażenie, że oglądamy nie konkretną scenę batalistyczną, lecz zbiorowy obraz traumy.

Nie znajdziemy tu żołnierzy ustawionych w uporządkowanym szyku ani realistycznej mapy wydarzeń. Są za to krzyk, rozbite ciała, koń, byk, płonąca przestrzeń i światło przypominające zarówno lampę, jak i oko obserwujące katastrofę. Symbole nie mają jednego zamkniętego znaczenia, dlatego próba stworzenia prostej legendy do obrazu zwykle spłaszcza jego wymowę.

Ważna jest także skala pracy. Monumentalne płótno nie działa jak kameralny dramat jednej osoby. Wciąga widza w tłum cierpiących postaci i sprawia, że trudno zatrzymać wzrok tylko na jednym fragmencie. To właśnie dlatego Guernica pozostaje aktualna także poza hiszpańskim kontekstem historycznym.

Obok tego obrazu warto oglądać powiązane z nim przedstawienia płaczących kobiet. Pokazują, jak Picasso rozwijał jeden temat w wielu wariantach, zamiast zamykać reakcję na przemoc w pojedynczym płótnie. Dla mnie to jeden z najmocniejszych przykładów jego metody pracy, opartej na powrotach, przekształceniach i kolejnych próbach znalezienia właściwego znaku.

Oryginał, grafika czy reprodukcja to trzy różne rzeczy

Popularność artysty sprawiła, że jego nazwisko pojawia się zarówno przy muzealnych arcydziełach, jak i przy dekoracyjnych plakatach. Te przedmioty mogą mieć wartość estetyczną, ale nie są tym samym. Przed zakupem trzeba ustalić, czy mamy do czynienia z obrazem olejnym, grafiką warsztatową, drukiem powielanym czy współczesną reprodukcją.

• Oryginalny obraz powinien mieć udokumentowane pochodzenie, opis techniki, stan zachowania i wiarygodną ekspertyzę.
• Grafika sygnowana może być autentyczną pracą artysty, ale znaczenie mają nakład, numer odbitki, technika oraz obecność w katalogach raisonné.
• Reprodukcja lub plakat jest przede wszystkim przedmiotem dekoracyjnym. Nie należy przypisywać mu wartości kolekcjonerskiej oryginału.

Sam podpis nie wystarcza, ponieważ może zostać skopiowany, nadrukowany albo dodany do późniejszej reprodukcji. Jeżeli oferta nie podaje techniki, wymiarów, proweniencji i dokumentów, podchodziłbym do niej z dużą ostrożnością. Certyfikat sprzedawcy także nie zastępuje niezależnej oceny specjalisty.

Picasso wpłynął na wiele późniejszych kierunków, ale jego dziedzictwo nie sprowadza się do kopiowania geometrycznych twarzy. W polskiej sztuce ciekawy kontrapunkt daje malarstwo Konrada Wieniawy-Narkiewicza, w którym również można obserwować napięcie między rozpoznawalnym motywem a swobodą abstrakcyjnej formy. To dobre przypomnienie, że inspiracja nie musi oznaczać naśladowania.

Najważniejszy test dla oka przed wyborem dzieła Picassa

Najlepiej zacząć od porównania kilku prac z różnych okresów, zamiast wyrabiać sobie opinię na podstawie jednego kubistycznego portretu. Zadaję sobie wtedy trzy pytania: co widzę, co zostało celowo zdeformowane i jakie emocje wywołuje sposób przedstawienia?

Jeżeli obraz nadal wydaje się trudny, to nie musi oznaczać, że jest niezrozumiały. U Picassa pierwsze wrażenie często jest dopiero początkiem lektury. Najcenniejsze prace nie dają jednej odpowiedzi, lecz zmuszają do ponownego spojrzenia na to, czym właściwie jest podobieństwo, piękno i prawda w sztuce.