Hilma af Klint - Kim była i jak rozumieć jej abstrakcyjne dzieła?

Twórczość Hilmy af Klint łączy akademicką dyscyplinę, duchowy eksperyment i jeden z najwcześniejszych języków abstrakcji w sztuce europejskiej. To nie jest tylko historia o „pierwszeństwie”, ale o tym, jak obraz może stać się systemem myślenia o naturze, człowieku i tym, co niewidzialne. W tym tekście pokazuję, kim była artystka, które dzieła są najważniejsze i jak czytać je bez upraszczania ich do jednej etykiety.

Kim była Hilma af Klint i dlaczego wraca do historii sztuki

Hilma af Klint była szwedzką malarką, która przeszła drogę od malarstwa portretowego i pejzażowego do sztuki abstrakcyjnej rozumianej jako własny, konsekwentny projekt. Urodzona w 1862 roku, kształciła się w Akademii Królewskiej w Sztokholmie, więc nie była „samoukiem” tworzącym poza systemem. To ważne, bo jej odwaga nie polegała na braku warsztatu, tylko na tym, że warsztat wykorzystała do zbudowania czegoś zupełnie nowego.

Z mojego punktu widzenia właśnie to odróżnia ją od wielu artystów kojarzonych wyłącznie z abstrakcją. Af Klint nie porzuciła obrazu przedstawiającego z kaprysu ani z modnego gestu. Ona stopniowo przesuwała się od rozpoznawalnych form ku znakom, układom, rytmom i sekwencjom, które miały opisywać procesy życia, duchowości i natury. Dlatego nie warto zamykać jej w prostym haśle „pierwsza abstrakcjonistka”, choć data rzeczywiście ma znaczenie.

Najciekawsze jest to, że jej prace długo pozostawały poza głównym obiegiem. Sama uważała, że publiczność nie była gotowa na ten rodzaj sztuki, więc kazała ich nie pokazywać zbyt wcześnie. W praktyce sprawiło to, że historia sztuki przez lata opowiadała abstrakcję bez niej. I właśnie ten brak dziś najmocniej razi, gdy patrzy się na jej dorobek z dystansu.

To dobry punkt wyjścia, ale prawdziwy ciężar jej pracy ujawnia się dopiero wtedy, gdy zobaczymy, jak powstawała jej abstrakcja i dlaczego nie była jedynie formalnym eksperymentem.

Od malarstwa akademickiego do własnego języka abstrakcji

Af Klint nie zaczęła od pustej kartki. Przez lata ćwiczyła rysunek, portret i pejzaż, czyli dokładnie te umiejętności, które później pozwoliły jej świadomie upraszczać i przetwarzać formę. Do przełomu doprowadziło ją jednak nie samo doskonalenie techniki, lecz spotkanie z duchowością, seansami i grupową praktyką. W połowie lat 90. XIX wieku stworzyła z czterema innymi artystkami grupę The Five, która pracowała z automatycznym pismem i rysunkiem.

Automatyzm, w prostym tłumaczeniu, oznacza próbę rysowania lub pisania przy możliwie małym udziale świadomej kontroli. Dla af Klint nie był to tylko trik formalny. To był sposób na otwarcie obrazu na coś, czego nie da się łatwo zaplanować w akademickim szkicu. Właśnie wtedy pojawiły się pierwsze kompozycje, które dziś czytamy jako wczesną abstrakcję: pełne krzywych, spirali, znaków i układów przypominających mapy albo diagramy.

W 1906 roku rozpoczął się jej najważniejszy cykl, Paintings for the Temple. To była seria rozwijana przez blisko dekadę, a nie pojedynczy obraz czy chwilowy zwrot. Taki sposób pracy mówi o niej bardzo dużo: af Klint myślała seriami, etapami i transformacją, nie pojedynczym „dziełem sztandarowym”. Dla odbiorcy to też ważna wskazówka, bo jej malarstwa nie czyta się jak zbioru odrębnych płócien, tylko jak przemyślaną całość.

Tu pojawia się kolejny zwrot. Około 1917 roku artystka coraz mniej polegała na mediumicznym transie, a bardziej na własnych studiach natury, nauki i symbolu. Jej abstrakcja nie zastyga więc w jednym stylu. Ona się rozwija, zmienia i porządkuje, a to czyni jej drogę znacznie ciekawszą niż prostą legendę o nagłym „wynalezieniu” abstrakcji.

Najważniejsze dzieła, od których najlepiej zacząć

Najmocniej działają właśnie te cykle, bo pokazują, że af Klint nie malowała przypadkowych abstrakcyjnych kompozycji. Budowała system. Jej obrazy są jak sekwencje myślowe, w których forma, kolor i skala mają własną logikę. Jak pokazuje MoMA, późne Nature Studies z 1919 roku łączą rysunek botaniczny z diagramem, a to świetnie podsumowuje jej sposób myślenia: natura nigdy nie jest u niej tylko naturą, lecz także mapą wewnętrznego ładu.

Jeśli ktoś zaczyna kontakt z jej twórczością, najrozsądniej jest zacząć właśnie od tych serii. One najlepiej pokazują, że artystka nie szukała efektu nowości dla samej nowości, tylko rozwijała spójny język przez wiele lat. To prowadzi wprost do pytania o symbole, duchowość i znaczenia, które nie są w jej sztuce dodatkiem, lecz rdzeniem.

Symbole, duchowość i metoda pracy

W obrazach af Klint wracają spirale, koła, swans, litery, krzyże, kuby i układy symetryczne. Nie traktuję ich jako dekoracji. Dla niej były to narzędzia opisu przemiany, dualności, ewolucji i relacji między światem materialnym a duchowym. Spirala mogła sugerować rozwój i ruch, koło domknięcie i cykl, a zestawienia czerni z bielą albo pionu z poziomem pokazywały napięcie między przeciwieństwami.

• Spirala sugeruje ruch, rozwój i przemianę.
• Koło porządkuje myślenie o cyklu życia i powracaniu form.
• Łabędź często oznacza napięcie między przeciwieństwami, a nie tylko piękny motyw zwierzęcy.
• Kub i geometria odnoszą się do porządku, struktury i tego, co wówczas kojarzono z nowoczesną nauką.
• Złoto i metaliczny połysk wzmacniają sakralny wymiar obrazów, zwłaszcza w końcowych partiach cyklu.

Warto też pamiętać o kontekście epoki. Na przełomie XIX i XX wieku spiritualizm, teozofia i antropozofia były dla wielu osób sposobem myślenia o świecie, a nie egzotyczną fanaberią. Af Klint korzystała z tego języka, ale nie po to, by ilustrować doktrynę. Raczej po to, by poszerzyć możliwości obrazu. To subtelna, ale bardzo ważna różnica.

W jej późniejszych pracach widać też odejście od roli medium w ścisłym sensie. Coraz więcej jest tam osobistej selekcji, analizy natury i własnego porządkowania znaków. Dla mnie to moment, w którym jej sztuka staje się jeszcze ciekawsza, bo przestaje być tylko zapisem „otrzymanych” komunikatów, a staje się świadomą konstrukcją wizualną. Z tego wynika praktyczne pytanie: jak oglądać takie obrazy, żeby naprawdę je odczytać?

Jak oglądać jej obrazy, żeby nie zgubić sensu

Przy af Klint nie wystarczy szybkie spojrzenie. Te prace lepiej działają, kiedy ogląda się je wolno i w relacji do innych obrazów z tej samej serii. Ja zwykle zaczynam od trzech rzeczy: skali, powtórzeń i kierunku ruchu form. Dopiero potem sprawdzam, czy obraz bardziej zaprasza do kontemplacji, czy do myślenia o nim jak o schemacie.

1. Patrz na serię, nie tylko na pojedynczy obraz. Jej prace rozwijają się w sekwencjach, więc sens rodzi się między obrazami.
2. Zwróć uwagę na skalę. W The Ten Largest płótna mają ponad 3 metry wysokości, więc ciało widza staje się częścią odbioru.
3. Odczytuj kolory jak relacje. U af Klint kolor nie jest „ładny” albo „symboliczny” w oderwaniu od całości, tylko pracuje w układzie napięć.
4. Nie szukaj jednego klucza. Jej obrazy nie mają być rozwiązywane jak zagadka z jedną odpowiedzią.
5. Sprawdź, czy praca mówi o ruchu. Łuk, spirala, pion i krzyż często prowadzą oko tak samo mocno jak temat obrazu.

To jest szczególnie ważne, bo af Klint projektowała nie tylko obrazy, ale pośrednio także sposób ich ekspozycji. Wyobrażała sobie własny, niemal świątynny kontekst pokazania prac, z architekturą sprzyjającą przechodzeniu i kontemplacji. Gdy ogląda się je w zwykłej galerii bez tej przestrzennej logiki, łatwo przeoczyć, że są myślane jako doświadczenie w czasie, nie jako pojedynczy kadr na ścianie.

Właśnie dlatego jej malarstwo najlepiej czytać nie jako gotową odpowiedź, lecz jako zaprojektowaną drogę. A to od razu prowadzi do większego pytania o jej miejsce w historii sztuki i o to, dlaczego ciągle budzi spór.

Dlaczego jej znaczenie dla historii sztuki nie jest prostą etykietą

Af Klint bywa nazywana pionierką abstrakcji, bo jej prace abstrakcyjne powstawały bardzo wcześnie, a część z nich wyprzedza obrazy zwykle łączone z początkiem abstrakcji u Kandinsky'ego. Jednocześnie zbyt łatwe ogłoszenie jej „pierwszą” upraszcza problem. Ona działała w innym obiegu, z innym celem i bez udziału w publicznej awangardzie, która budowała własne manifesty, grupy i debaty.

Britannica podaje, że jej abstrakcyjne prace wróciły do publicznego obiegu dopiero w 1986 roku, a szeroką uwagę przyciągnęły później, kiedy instytucje zaczęły pokazywać je jako pełnoprawny rozdział modernizmu. To ważne, bo jej historia zmienia wygodny schemat, w którym nowoczesna sztuka rozwija się wyłącznie w jednym, męskim i zachodnioeuropejskim nurcie. U af Klint abstrakcja wyrasta z duchowości, natury, pracy seryjnej i osobistej konsekwencji.

Najcenniejsze w jej dorobku jest więc nie tylko to, że była „wcześniej”. Równie ważne jest to, że pokazała inną motywację dla abstrakcji. Nie musiała ona oznaczać chłodnej geometrii ani zerwania z sensem. Mogła być narzędziem porządkowania niewidzialnego świata, a przy tym zachować emocjonalność, rytm i obrazową intensywność. Dla historii sztuki to zmiana naprawdę dużej skali.

Co zostaje po spotkaniu z jej malarstwem

Jeśli mam wskazać jedną rzecz, którą warto zapamiętać, to nie jest nią wyłącznie „pierwszeństwo”, lecz odwaga budowania własnego porządku obrazów. Hilma af Klint malowała tak, jakby obraz mógł być jednocześnie mapą, zapisem doświadczenia i przestrzenią duchową. Dlatego jej sztuka nadal działa świeżo, nawet wtedy, gdy znamy już cały kontekst historyczny.

• Jeśli chcesz zacząć od jednego cyklu, wybierz The Ten Largest.
• Jeśli interesuje cię bardziej wymiar sakralny, sięgnij po Altarpieces.
• Jeśli chcesz zobaczyć przejście od figury do abstrakcji, najlepszy będzie The Swan.
• Jeśli pociąga cię związek natury i symbolu, zacznij od Nature Studies.

W przypadku af Klint nie chodzi o to, by wybrać jedną interpretację i zamknąć temat. Lepiej pozwolić, by obrazy same ujawniły swój rytm, bo właśnie w tym rytmie kryje się ich siła. I to jest, moim zdaniem, najuczciwszy sposób czytania tej artystki.